kultura | 05.07.2010

Hitlera zamknąć w gumowej celi

autor: Łukasz Wolak

Sonke NeitzelJak postępowali Niemcy w obozach koncentracyjnych i pracy, wiemy bardzo dobrze dzięki setkom publikacji książkowych, ekranizacjom filmowym i zachowanym dowodom w muzeach zagłady. Co jednak działo się po drugiej stronie. Jak postępowano z więźniami niemieckimi, których przecież także tysiące trafiło do niewoli - o tym aspekcie wojny wiemy znacznie mniej. Tę sytuację zmienia książka Sönke Neitzel: Podsłuchiwani

Łukasz P. Wolak (doktorant Centrum im. Willy'ego Brandta)

„(...) Ja się nie zmienię, na pewno nie”

Jest rok 1942. Znajdujemy się na wyspach brytyjskich. Dokładnie w obozie dla jeńców niemieckich w Trent Park. W tym obozie spędzimy 3 lata. Głownie zajmować będziemy się podsłuchiwaniem więźniów - tak można by zacząć przemowę do bohaterów książki Sönke Neitzela Podsłuchiwani. Niemieccy generałowie w brytyjskiej niewoli 1942-1945.

Ta książka to zbiór dokumentów z podsłuchów niemieckich generałów będących w niewoli brytyjskiej. Obóz w Trent Park został specjalnie przygotowany i przystosowany w czasie drugiej wojny światowej na przyjęcie wyższych rangą oficerów Wehrmachtu i ich adiutantów, walczących przede wszystkim na frontach wschodnim i afrykańskim.
 
Materiał źródłowy to stenogramy z podsłuchów wytworzone w czasie II wojny światowej przez specjalnie do tego powołaną komórkę brytyjskiego wywiadu CSDIC (Combined Services Detailed Interrogation Centre w Trent Park) i przechowywany w National Archives (dawny Public Record Office) a udostępniony badaczom w 1996 roku przez wytwórcę.

Badania problematyki związanej z rolą Wehrmachtu w czasie II wojnie światowej były prowadzone przez badaczy w latach 50. i 60.. Opierały się na wspomnieniach, pamiętnikach i zapiskach generalicji Wehrmachtu oraz 2500 relacji uczestników wydarzeń na frontach, sporządzonych przez wyższych stopniem oficerów na zlecenie armii amerykańskiej.

W latach 70., gdy publikowano urzędowe pisma można było ujrzeć pełniejszy obraz uczestniczenia Wehrmachtu w zbrodniach wojennych. Fascynujący materiał źródłowy, jak nazywa go Sönke Neitzel, powstał prawie w całości właśnie w Trent Park.
 
Neitzela dokładnie opisuje grę wywiadu brytyjskiego, która wiązała się z dobieraniem odpowiednich wysokich oficerów Wehrmachtu przez służby brytyjskie do obozu w Trent Park. Relacjonuje, jak wyglądała bieżąca kontrola poprzez wprowadzenie do obozu oficerów brytyjskich. Neitzel pisze również o warunkach odosobnienia, jakie towarzyszyły niemieckim generałom. Zdradza nawet, że mogli słuchać radia BBC. Co ciekawe, pozwalano im słuchać niemieckich stacji radiowych.

Autor dokładnie analizuje materiał źródłowy, podzielony tak jak drukowane stenogramy z podsłuchów. Są więc dokładne opisy refleksji niemieckich generałów nad polityką oraz przebiegiem wojny, rozmowy generałów z oficerami na temat zbrodni wojennych, stosunek generałów i oficerów do wydarzeń z dnia 20 lipca 1944 roku, a wiec zamachu na Hitlera w Gierłoży. Jak się okazuje brytyjscy oficerowie dyskutowali także na temat tzw. klubu Seydlitza i utworzenia w Wielkiej Brytanii Komitetu Narodowego „Wolne Niemcy”.

Neitzel prezentuje również biografie tych generałów Wehrmachtu, którzy pojawili się w materiałach z podsłuchów z Trent Park. Na uwagę zasługuje baza źródłowa z której korzystał do niniejszej edycji Nietzel a jest to m.in. Archiwum polityczne Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Berlinie, Archiwum Narodowe w Waszyngtonie, Archiwum Narodowe w Londynie, Archiwum Federalne/Archiwum Wojskowe we Freiburgu oraz z prywatne źródła: spuścizny Hansa Cramera, Ludwiga Crüwella, Hansa von Felberta, Klausa Hubbucha, Franza Lexa, Georga Neuffera.

Książka Neitzela w ważnym momencie. Właściwie u zbiegu dwóch debat. Toczącej się w dziewięćdziesiątych latach dyskusji w kołach politycznych i kulturalnych RFN na temat przeszłości i udziału Wehrmachtu w zbrodniach II wojny światowej, z jednej strony. Z drugiej dokładnie w momencie powstania w 1995 roku w Niemczech wielkiej wystawy o Wehrmachcie pt. „Zagłada. Zbrodnie wojenne Wehrmachtu w latach 1941-1944”, która również była prezentowana w Polsce.

Wystawa z 1995 roku ożywiła dyskusję na temat roli, jaką żołnierze Wehrmachtu spełnili podczas ostatniej wojny. Trud, jaki zadał sobie Neitzel, to odpowiedź na pytanie, jaki udział w zbrodniach III Rzeszy miał Wehrmacht i czy najwyżsi rangą generałowie mogli nie wiedzieć o tych morderstwach? Choćby o zbrodniach, jakich dokonywano na frontach wojennych i w obozach koncentracyjnych?

Książka ukazuje dwa dominujące obrazy, jakie panowały wśród wysokich rangą oficerów w czasie II wojny światowej. Pierwszy to grupa popierająca system narodowosocjalistyczny i jej terror. Drugi to grupa niechętnie patrząca na narodowosocjalistyczną Rzeszę, ale funkcjonująca w tym systemie bez zaangażowania.

Autor tej publikacji twierdzi, że o ile nie wszyscy wysocy rangą generałowie Wehrmachtu uczestniczyli w zbrodniach wojennych, o tyle na pewno wiedzieli o morderstwach. Czy to poprzez rozmowy z niższej rangą oficerami, zasłyszane fakty, lub wręcz przez wydawanie rozkazów o rozstrzelaniu a nawet bezpośredni w nich udział.

Neitzel chce, by jego książka stała się próbą rozliczenia się Niemców z własną przeszłością, a także z przeszłością ich dziadków, którzy w czasie wojny służyli w Wehrmachcie. Jest próbą uszczegółowienia problemu zbrodni niemieckich w czasie II wojny światowej. Już nie tylko w odniesieniu do oficerów Waffen-SS ale i także rozciągnięcia odpowiedzialności na dowództwo Wehrmachtu.

Książka nie pozostawia złudzeń: niżsi rangą oficerowie Wehrmachtu wiedzieli i uczestniczyli z zbrodniach i morderstwach w czasie II wojny, lecz żaden historyk nie badał do tego momentu udziału generalicji w zbrodniach wojennych. Być może dlatego, że żaden z historyków nie miał do dyspozycji takiego materiału źródłowego, jaki przygotował Nietzel.
 
Na uwagę jednak zasługuje fakt, że choć Nietzel podchodzi do materiału krytycznie, to wyraża do niego pełne zaufanie. A jednak nie możemy być do końca przekonani, że podsłuchane rozmowy generałów są w pełni swobodne i zgodne ze stanem ich myślenia. Czytając te relacje, można odnieść wrażenie, że część z nich mogła być inspirowana i wyreżyserowana przez generalicję znającą niewątpliwie technikę wojenną.

Sönke Neitzel: Podsłuchiwani. Niemieccy generałowie w brytyjskiej niewoli 1942-1945, Replika 2009, ss.559. Książka opublikowana nakładem Wydawnictwa Replika, do którego to wydania przedmowę napisał Ian Kershaw a tłumaczenie wykonali Jola i Marek Zepp.